İslami açıdan Yiyecek Katkı Maddeleri ve Organik Maddeler

Son değişiklik 22. 1. 2000, Sürüm 1.1

(Almancadan çeviri)

Keywords: Helal, Haram, Katkı Maddeleri, Islam

ballGiriş

Bu sayıfa endüstrıyel olarak üretilen yiyecek maddeleri ve diğer mahsurlu maddeleri aydınlatmak maksadı ile hazırlanmıştır. Yakın zamanımıza kadar, müslümanlar hangi yiyeceğin helal veya haram olduğuna kolayca karar verebiliyordu. Kuran bize kolay anlaşılır kurallar bildirmiştir. Yakın zamanımızda gelişen yiyecek endüstrisi, gittikçe yaygınlaşmakta ve klasik yiyecekleri eski yöntemler yerine yeni tekniklerle üretmektedir (örneğin ekmek). Bunun yanında, niteliği bilinmeyen birçok yeni yiyecek çeşidi ortaya çıkmıştır (Coca Cole, Ciklet vs.). Bu durum müslüman tüketiciyi kolayca çözemediği iki soru ile karşı karşıya brakmıştır:

Ikinci soruya yanıt verebilecek birçok "web sahifesi" bulunduğundan, bu sahife sadece islami açıdan "bu yiyeceğin içinde ne var?" sorusuna cevap bulmaya çalışacaktır. Katkı maddelerinin helal/haram olarak sınıflandırlılması sadece alimler tarafından sonuçlandırılabileceğinden ve bu sahifeyi belli bir mezheb fıkhına bağlamak istemediğimden, maddeleri bir sınıflandırmaya tutmayacağım. Fetva konusunda, lütfen güvendiğiniz bir alime başvurunuz.

Bu sahife nisbeten yeni olduğundan ve tercüme edildiğinden bazı hatalar içerebilir. Bu konuda bilginiz varsa ve katkıda bulunabilecekseniz veya hata bulduysanız, lütfen sahife sonundaki adresime bir ileti gönderiniz.

Kaynakça malesef genellikle Türkçe değildir. Bazı web-adresleri zamanla değişmiş veya geri çekilmiş olabilir.

Sahife özellikle Avusturya, Almanya ve Isviçredeki Türkler'i düsünerek tercüme edilmiştir. Ancak Türkiye'de de son zamanlarda pek çok bati ürünü ithal edildiğinden, bu ülkede Müslümanlarin da işine yarayabilir.

Sahife aşağıdaki bölümlere ayrılmıştır:

 

ballKatkımaddeleri (E-Numaraları)

Katkı maddeleri, hazır yiyeceklere katılan ilave (yardımcı) maddelerdir [GuE].

Katkı maddeleri, yardımcı maddeler olarak kullanılır. Bu maddeleri tüketiciye belli standartlar dahilinde tanıtmak maksadıyla her madde için bir numara belirlenmiştir. Avrupada Topluluğunda bu numaralar 'E' harfi, 3 veya 4 basamaklı bir sayı ve gerektiğinde ilave bir küçük harf ile oluşturulur. Katkı maddelerinin belirtilme sırası, katkı miktarları (ağırlık) ile orantılıdır. Yıyecek endüstrisi kullandığı katkı maddelerini ambalaj üzerinde belirtmek zorundadır. Ancak, endüstri (muhtemelen yasama organları üzerindeki tesiri sayesinde) bazı istisnalar elde etmiştir. Zira bildirim zorunluluğu 10cm2 den küçük ambalajlar için geçerli değildir. Meyve, sebze, peynir, tereyağ, kaymak gibi taze yiyeceklerde bildirme zorunluluğu yoktur [AK]. Aromalar sadece tabii veya suni şeklinde kimyevi içeriğini ortaya koymadan sınıflandırılabilmektedir. Tabii aromalar fiziksel, enzim veya mikrobik metodlarla elde edilmektedir [AK]. Çiklet, şeker gibi hemen hemen tamamen katkı maddelerinden oluşan bazı yiyeceklerde -akla tamamen ters olarak- katkı maddelerini belirtme zorunluluğu yoktur. Ambalajlanmayan yiyeceklerde (mesela ekmek) nelerin kullanıldığı ise tamamen karanlıkta kalmaktadır. Bir diğer problem -ABD de böyle değil-, katkı maddelerini belirtme zorunluluğunun sadece üreticinin kendi kattığı maddelere mahsus olmasıdır. Mesela bir fırın, değirmenin una kattığı maddeleri belirtmek zorunda değildir. İslami açıdan mahsurlu başka bir konu da üretim metodlarının açık olmamasıdır. Zira yiyecekte sonuçta üretim sırasında kullanılan bir madde bir eşik değerin altında kalıyorsa belirtilmemektedir. Gelecekte gen teknolojisi yepyeni sorular oluşturmaktadır (örneğin domuz genleri) [Reg].

Aşağıdaki tabelalarda bu güne kadar tesbit edebildiğim, hayvani kaynaklı olabilen katkı maddelerini kapsamaktadır. Maddelerin birçoğu değişik yöntemlerle elde edilebildiğinden, kaynaklarını kesinlikle belirlemek mümkün değildir:

Çok mahsurlu maddeler (domuz olma ihtimali yüksek).

Numara

Adı (almanca)

Kaynağı

Kullanıldığı yerler (örnekler)

E153

Kohlenschwarz [GuE], [VUK], [Hot]

Organik maddelerin kömürleştirilmesinden

Peynir kabuğu

E422

Glycerin [GuE], [Hal], [Kos], [VUK]

Gliserin (yağdan elde edilir)

Pasta, unlu yiyecekler, vs.

E471

Mono- und Diglyceride von Speisefettsaeuren [GuE], [Hal], [VUK], [Kos]

Her türlü yağdan

muhtelif (emülgator)

E472a-f

Mono- und Diglyceride von Speisefettsğuren verestert mit verschiedenen Saeuren [GuE], [Hal], [VUK], [Kos]

Her türlü yağdan

muhtelif (emülgator)

E473

Zuckerester [VUK]

şeker ve yağ asitlerinden

Alkolsüz aperetif, dondurma, tatlı, hazır çorba, kahve beyazlaştırıcı (otomatlarda süt yerine)

E474

Zuckerester und Glycerin mit Fettsäure und Zucker verestert [VUK], [Hal], [Kos]

Gliserin ve yağ asitlerinden

Alkolsüz aperetif, dondurma, tatlı, hazır çorba, kahve beyazlaştırıcı (otomatlarda süt yerine)ö muhallebi, pasta vb.

E475

Polyglycerinester [VUK], [Kos]

Gliserin

Muhallebi, pasta vs.

E913

Wollfett [GuE]

Kuzu yünü

Pasta kaplamak için, şekerler

E920

L-Cystein, L-Cysteinhydrochlorid [VUK], [Kos]

İnsan, domuz ya da at kılından yapılır

Unlu maddeler ("semmel" gibi)

E921

Cystein/Cystin [Lis]]

İnsan veya domuz kılından

Un, ekmek, ilaç

E1100

Amylase [Hot]

Bakteri, küf mantarı, domuz midesi

Meşrubat, ekmek, unlu maddeler

Hayvandan elde edilebilen maddeler:

Numara

Adı (almanca)

Kaynağı

Kullanıldığı yerler (örnekler)

E160a

Beta-Apo-8 Carotinal [VUK], [Hot]

Bitkisel, sentetik veya hayvani (nadiren)

Bisküvi, margarin vs.

E160f

Beta-Apo-8 Carotinsäureethylester [VUK], [Hot]

Bitkisel, sentetik veya hayvani (nadiren)

Bisküvi, margarin vs.

E210

Benzoiksäure [GuE]

Bitkisel veya hayvani (nadiren)

Sebze ve meyve konserveleri, mayonez

E252

Kaliumnitrat [VUK], [GuE]

Bitkisel, sentetik veya hayvani (nadiren)

Peynir, et, balık

E325

Natrium lactat [VUK], [GuE]

-

Peynir, Bisküvi vs.

E326

Kalium lactat [VUK], [GuE]

-

Hazır yemekler, pasta vs.

E327

Calcium lactat [VUK], [Kos], [GuE]

-

Hazır yemekler, pasta vs.

E430

? [VUK]

-

-

E431

Poly-ethilen(40)stearat [VUK]

-

-

E432

polyoxyethyl-sorbitan-monolaureat(20) [VUK]

-

-

E433

polyoxyethyl-sorbitan-monooleat(80) [VUK]

-

-

E434

polyoxyethyl-sorbitan-monopalmitat(40) [VUK]

-

-

E435

polyoxyethyl-sorbitan-monostearat(60) [VUK]

-

-

E436

polyoxyethyl-sorbitan-tristearat(65) [VUK]

-

-

E470a

-b

Mg- Salze der Fettsäuren(-b) [VUK]

-

Kek, patates çipi

E476

Polyglicerin, Polyricinoleat [VUK]

-

"Aufstrich", soslar

E477

Propylenglycolester von Speisefettsäuren [VUK]

-

-

E478

? [VUK]

-

-

E479b

Thermooxidiertes Sojaöl mit Mono- und Diglyceriden [VUK]

-

Kıyartma yağlarında

E481

Natriumstearoyllaclyl-2-lactat [VUK]

-

-

E482

Calciumstearoyllaclyl-2-lactat [VUK]

-

-

E483

Searoyltartrat [VUK]

-

-

E491

Sorbitan-monostearat [VUK]

-

-

E492

Sorbitan-tristearat [VUK]

-

-

E493

Sorbitan-monolaureat [VUK]

-

 

E494

Sorbitan-monooleat [VUK]

-

-

E495

Sorbitan-monopalmitat [VUK]

-

-

E570

Stearinsäure [VUK]

Yağdan

çiklet, muhtelif yiyecekler

E572

Salz der Stearinsäure [VUK], [Kos]

Yağdan

mutelif

E585

Eisen (II)-lactat [VUK]

-

Siyah zeytin

E620

Glutaiminsğure

Aminoasit

Tat verici olarak muhtelif hazır yiyeceklerde

E631

Natriuminosinat [VUK]

-

Tat verici

E634

Kaliuminostinat

-

-

E635

Dinatrium-5-ribonucleotid [VUK]

-

-

E640

Glycin und Natriumsalze [VUK]

-

-

E907

Mikrokristalline Wachse [Hot]

Endüstriyel yağ artıklarından

Suni balmumu kaplamaları

Kabuklu deniyz hayvanı, bit, bakteri gibi kaynaklardan elde edilebilen maddeler:

Numara

Adı (Almanca)

Kaynağı

Kullanıldığı yerler (örnekler)

E120

Echtes Karmin (Cochenille) [Kos], [GuE], [Hot]

Kırmızı bit

İçki, Pasta, yoğurt

E161a

Xanthophylle/Flavoxanthin [VUK]

Sentetik, bitkisel veya küçük yengeçlerden

Bisküvi

E234

Nisin [Hot]

Bakterilerden

Konserve, margarin, çocuk maması.

E270

Milchsäure [VUK], [GuE], [Hot]

Bakterilerden

Turşu, konserve, meşrubat, margarin, çocuk maması, salata sosu, yumuşak margarin.

E415

Xanthan [Hot]

Şeker ve bakteri fermentasyonundan

Konserve, margarin, çocuk mayası, meşrubat, bisküi, salata sosu, yumuşak margarin

E904

Schelllack [GuE]

Bir bit türünden

Portakal gibi meyveleri kaplamak için

E1102

Glucoseoxidase [Hot]

Küf mantarı

Meşrubat, soslar


ballSınıflandırılmamış maddeler

Aşağıdaki maddeler hayvan menşei olabilir:

İsim

Kaynağı

Kullanım alanı

Albumin [Kos], [Lis]

-

-

Ambergris [Kos]

Balina

-

Backmittel [Leb] (Kabartma tozu)

Nişasta, Enzim

Ekmek ve unlu maddeler

Backtriebmittel [Leb] (Kabartma maddesi)

Backpulver, Kül

Unlu maddeler

Catalase [Kos]

Sığır karaciğeri

-

Civet [Kos]

Kedi

Meşrubat, dondurma, unlu maddeler, çiklet

Colin Bitartrate [Kos]

Hayvani doku

Vitamin-B (komplex)

Collagen [Hal], [Lis]

-

-

Enzyme [Hal] (enzimler)

-

-

Glycerol [Hal], [Kos]

-

-

Glycogen [Hal]

-

-

Hormone [Hal]

-

-

Hydrolized animal protein [Hal], [Lis]

-

-

Kalziumstearat [Kos]

-

-

Kalziumstearollactylat [Kos]

-

-

Käseferment (Rennet) [Kos](Peynir mayası)

Dana midesi

Peynir

Kolestrol [Hal]

-

-

Lysin-L und -DL [Kos]

Kan, casein

-

Mehlbehandlungsmittel [Leb] (Und katkı maddesi)

Ascorbikasit ve Aminoasit

Unlu maddeler

Mittel zur erhaltung der Rieselfähigkeit [Leb] (Yapışmayı önleyici madde)

Gelbe Blutaugen, tuz ve sodyumkarbonat

Kum halindeki yiyecekler

Oleic-Säure[Kos]

Yağlardan

-

Oxysterin[Kos]

Gliserid, Stearikasit

-

Pepsin [Hal]

Domuz midesinden ya da sentetik olabilir (genellikle)

Peynir mayası

Phospholipide [Hal], [Kos]

Domuz midesinden olabilir

Peynir mayası

Schaumverhüter [Leb]

Yağlardan

Patates çipi, reçel

Sodium Propionate [Kos]

Peynirden/TD>

-

Stabilisatoren [Leb]

Jöle ve pekleştirici maddelerden

Muhallebi, yoğurt vb.

Bunun dışında [Lis] kaynağında, daha kapsamlı bir liste bulabilirsiniz.


ballBazı yiyecekler için ayrıntılı açıklama

Dondurma

Hemen hemen her dondurma temel maddesinde emülgatörler ihtiva eder. Bunlar genellikle mahsurlu E471/472 sınıfındandır. Meyve, çikolata vb. ilaveler ise birçok defa içki ve başka mahsurlu katkı maddeleri ihtiva etmektedir. Satılamayan dondurmalar genellikle yeni imal edilenlere katılmaktadır. Özellikle çikolatalı dondurma, başka nevi eski dondurmaları iyi maskelemektedir![Ice]

Meşrubatlar

Muhakkak E-Listesini gözden geçiriniz [Sof]].

Çiklet

Varsa, mutlaka E-numaralarını kontrol ediniz.

Meyve, sebze

Portakal, elma ve uzak ülkelerden gelden meyveler genellikle koruyucu maddelerle kaplanmaktadır. Soyarak yeyiniz.

Küp şeker

Bazı iddialara göre, hayvan kemiği-unu ihtiva etmektedir! Araştırınız.

İlaçlar

Birçok ilaç kapsülü hayvani maddelerden yapılmaktadır [Bra]. Özellikle antibiyotik haplar jelatinden yapılmış kapsüller içine konmaktadır. Jelatin her türlü kemik iliğinden (fakat özellikle domuz iliğinden) elde edilmektedir. Bir kapsülün hayvani olup olmadığını tesbit etmek için, midede mi yoksa barsakta mı eriyen bir ilaç olduğunu araştırınız. Barsakta eriyen ilaçlar, mideden açılmadan geçtiği için, dayanıklı kapsüllere konmaktadır. Bunlar genellikle sentetik maddelerden yapılmaktadır edilmaktedir.

Jelatinden yapılmış bir ilaç kapsülünden çıkarılıp içilebilir mi? İlacın kapsülünden çıkarılıp içilip içilemiyeceği ilacın neviine bağlıdır. Bu konuda güvenilir bir doktorunuza danışınız. Mümkünse draje halinde bulunan benzer bir ilacı kullanınız.

Bunun dışında aşağıdaki mahsurlu maddeleri tesbit edebildim:

Adrenalin

Domuz ve diğer hayvanlar [Ani]

Amylase

Domuz pankreası [Ani]

Duodenum

Sığır veya domuz sindirim sisteminden [Ani] Bazı vitaminlerde bulunur [Ani]

Jelatin

Hayvani [Ani]

Hayvani yağ

Her çeşit hayvandan [Ani]

Diş macunu

Diş macunlarında sık sık domuz yağından elde edilen maddeler kullanılmaktadır. Bazı yahudi dernekleri, amerikada koşer diş macunlarının listesini ilan etmişlerdir. Haliyle bu listeler avrupadaki mallar için kapsamamaktadır.

Korunmak için mümkün mertebe bitkisel kaynaklı diş macunu kullanınız . Diş macunu kullanımını azaltmak için daha sık misvak kullanılabilir.

Mahsurlu maddeler:

Domuz kılı (Tabii kıldan yapılan fırçalar) [Ani]

Jelatin[Ani]

Lard (Domuzyağı) [GR]

Lauryl ve Sorbit [Lis]


ballSabun/şampuan/Kosmetik maddeler

Günümüzdeki ürünlerin pek çoğu (hayvani) protein ihtiva etmektedir. Bu proteinler, mezbaha artıklarından, kandan veya leş (ev)hayvanlardan üretilmektedir.

Aşağıdaki maddeler mahsurludur:

Amino asit

domuz ve dieğer hayvanlar [Ani]

Amylase

Domuz pankreası [Ani]

Hayvani yağ

Her çeşit hayvandan [Ani]

Arachidonic asit

Yağlı hayvanların ciğer, beyin, beze ve yağından [Ani]

Aspartik asit

Hayvani, bitkisel veya sentetik olabilir [Ani]

Benzoik Asit

Bitkisel veya hayvani [Ani]

ß-Carotin

Bitkisel veya hayvani olabilir [Ani] (boya olarak kullanılır) [Ani]

Betaine.

Yağdan edle edilir, hayvani olabilir [Ani] Sabun, şampuan, kosmetik maddeler [Ani]

Bone black(kemik karası)

Hayvan kemiğinden [Ani] (Sürmede) [Ani]

Carmin

Bir nevi bitten [Ani] (ruj) [Ani]

Cholesterin

Hayvani kaynaklı [Ani] (krem, şampuan vs) [Ani]

Cysteine, L-Form. Cystine

İnsan yada domuz kılından elde edilen bir amino asit [Ani] (şampuan ve kremler) [Ani]

Domuz kılı

(Tabii kıldan yapılan fırçalar) [Ani]

Gliserin

Genellikle hayvan kaynaklı [Ani] Sabun, şampuan vs. [Ani]

Hide glue

Kaba bir Jelatin [Ani]

Hydrolized animal protein

Hayvan proteini [Ani] Sabun, şamouan vs. [Ani]

Jelatın

Hayvani [Ani]

Keratin

Tırnak, kıl [Ani] şampuan, losyon vs [Ani]

Lard

Domuz yağı [Ani] her türlü kosmetik [Ani]

Lipoids/Lipids

Hayvani olabilir [Ani]

Metionine

Proteinden elde edilir Kremlerde [Ani]

Mono. ve Diglycerides

Genellikle hayvan kaynaklı [Ani]

Mzrıstıc asit

Hayvani olabilir. Yağdan elde edilir [Ani] şampuan, krem [Ani]

Nucleıc asit

Her nevi hücrelerden [Ani] şampuan, Vitamin [Ani]

Oleıc acid Oleth-2, -3, -20, etc. Oleyl Alcohol. Oleamine. Oleyl

-

Palmitic acid

Bitkisel veya hayvan kaynaklı [Ani] Sabun, krem, traş losysonu [Ani]

Panthenol

Bitkisel veya hayvan kaynaklı [Ani] Sabun, Vitamin [Ani]

Placenta

Hayvani [Ani] Krem, şampuan [Ani]

Polypeptides

Hayvani [Ani]

Polysorbates

Yağlı asitlerden [Ani] Kosmetik maddeler [Ani]

Progesterone

Hayvani veya sentetik kremler [Ani]

[Lis] kaynağında, daha kapsamlı bir liste bulabilirsiniz.


ballDiğer Kullanım alanları

Pul yapışkanı hayvani maddeler ihtiva edebilir. Ihtiyaten pul arkalarını yalamayınız.


ballBu bilgiler tamam mı?

Hayır!. Bu bilgiler kaynakcada gösterilen yerlerden alınmıştır. Bu sahife sadece bir başlangıç olup, yeni araştırmalara İnşaallah fırsat verecektir. Katkı maddelerinin neden yapıldığını öğrenmek hiç de kolay olmamaktadır. En büyük problem, bir çok madde için değişik üretim yollarının var olmasıdır.


ballSon Söz

Bu web-sahifesi ile alış verışlerinizde size yardımcı olabileceğimi umarım. Buna rağmen her yıyeceğin bilmecesini çözmek mümkün olmayacaktır. En emin yöntem:

Mümkün mertebe işlenmemiş yiyecek almaktır.

Arzu ederseniz kendiniz bir deney yapabilirsiniz. Evde yoğurda meyve karıştırıp birkaç saat bekletin. şimdi katkı maddelerinin neden hazır yiyecekler için gerekli olduğunu siz de anlayacaksınız.

Bir gün, aramızdan bir gıda laboratuarı kurabilecek kimselerin çıkmasını umuyorum. Piyasada satılan markaları tek tek kontrol ederek bir liste halinde bizlere alış verişlerimizde bir yol gösterici hazırlanabilir ( fakat bu işin çok hassas ve zor olduğunu ben de kabul ediyorum).


ballKaynakça

Bazı adresler geri çekilmiş olabilir.

[AK]

Was steht drauf? Arbeiter Kammer Österreich, 1995

[Ani]

ANIMAL INGREDIENTS A TO Z, The E.G. Smith Collective

[Bra]

Do capsules and tablets contain animal products?

[GR]

Gida Raporu. Hüseyin Kami Büyüközer. Nizam Yayinevi, 1992.

[GuE]

GU Kompaß E-Nummern, Elmadfa, Muskat/Fritzsche, Grãfe und Unzer.

[Hal]

A Guide to Halal Food Selection, Halal Foundation

[Hot]

AK-Hotline (Österreich): Wie gesund sind unsere Lebensmittel?

[Ice]

The Kashrus of Ice Cream, Rabbi David Senter

[Kos]

Ingredients and their Uses, Rabbi Edlitz

[Lis]

List of Substances Derived From Animals (rec.food.veg)
(Enthält eine sehr umfangreiche Liste tierischer Stoffe)

[Leb]

Lebensmittelzutatenliste - Was bedeeuten E-Nummern?, Verbraucherzentrale Hamburg 1993

[Reg]

The Food Industry, Kosher Foods, and Modern Technology, J Regenstein, C. Regenstein.

[Sof]

Soft Drinks and Gelatine. The Vegetarian, Spring/Summer 1994

[VUK]

Vegetarian Society UK. E Numbers, Web page 1996 (Transcript from The Vegetarian Autumn 1994)

[Wash]

Waschmittel, Jörg Haidrich